نفقه در دوران نامزدی | همسر یا پدر؟
نفقه نوعی مسئولیت مالی برای شوهر است؛ یعنی باید هزینه زندگی زن را پس از عقد ازدواج تأمین کند. بر همین اساس، ماده ۱۱۰۷ اصلاحی ۱۳۸۱ قانون مدنی میگوید نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، لباس، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطهٔ نقصان یا مرض. قبلاً ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه را محدود به مسکن و البسه و غذا و اثاث البيت و خادم میدانست و نیازهای دارویی، بهداشتی و آرایشی را در نظر نداشت و همین امر باعث انتقادهایی درباره این ماده شده بود تا اینکه پس از اصلاح این ماده، نفقه زن نیازهایی که برای زندگی متعارف نیاز است را در بر می گیرد؛ بنابراین در صورتی که زن مریض شود، حتی اگر هزینههای زیادی بخواهد شوهر به پرداخت آن مکلّف است.
اگرچه در این ماده تنها به ذکر مواردی بسنده شده است، اما باید گفت این موارد از باب نمونه بوده و مفید حصر نیست؛ زیرا محصور کردن موارد مخالف مصلحت خانواده و ناسازگار با ذوق سلیم و عرف است؛ پس به طور کلی میتوان گفت هر آنچه برحسب متعارف نیاز زن باشد، جزو نفقه اش است. در فقه امامیه ،نیز نظر مشهور به استناد آیه: ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ) ؛ با زنان به نیکویی رفتار کنید»، رعایت وضعیت و شرایط زن را به نشانه معروف، ملاک تعیین نفقه قرار داده اند.
نکته دیگر حائز اهمیت در ماده مذکور آن است که وضعیت و احتیاجات زن به طور متعارف ملاک ارزیابی است نه وضعیت مرد؛ پس اگر زن از خانواده متمکنی باشد، شوهر به ناچار باید وسایل زندگی او را آنچنانکه شأن و وضع اجتماعی و خانوادگی او اقتضا میکند فراهم آورد. بدین منظور برای تعیین وضعیت و محتوای نفقه، رجوع به عرف را لازم میدانند. در صورت اختلاف در مقدار نفقه، محاسبه میزان آن برمبنای شئونات خانوادگی زن، عرف، عادتهای ساکنان هر منطقه و وضع مالی مرد، برعهده دادگاه خانواده است.
اگر مراد از نامزدی زمانی است که پسر و دختر درباره ازدواج تنها گفت وگو کرده و توافق کرده اند که در آینده با یکدیگر ازدواج کنند و چه بسا حلقه یا انگشتری هم به رسم هدیه و نامزدی به دختر داده اما هنوز صیغه عقد جاری نشده باشد، در این صورت هیچگونه نفقه ای به دختر تعلق نمیگیرد؛ اما اگر مراد موردی است که عقد دائم شرعی بین دختر و پسر واقع شده اما هنوز دختر به خانه شوهر نرفته است، در این صورت در وجوب نفقه بر مرد میان فقها اختلاف است. منشأ این اختلاف نحوه رابطه میان تمکین و نفقه است که دو نظریه در آن وجود دارد:
1. نفقه با عقد دائم واجب و با نشوز ساقط میشود. به عبارت دیگر نفقه مانند مهریه به صرف عقد واجب میشود و تمکین شرط پرداخت نفقه نیست. تنها ناشزه بودن زن مانع پرداخت نفقه است. همین که زن به ایفای وظایف زناشویی حاضر باشد، مستحق نفقه خواهد بود و درصورت امتناع از وظایفی که قانوناً برعهده اوست مستحق نفقه نخواهد بود؛ زیرا فلسفهٔ تعیین نفقه برای زن استحکام خانواده و حمایت از زندگی مشترک است. زن در صورتی مستحق نفقه است که بدون دلیل از وظایف زناشویی امتناع نکند.
۲ . نفقه به مجرّد عقد واجب نمیشود بلکه با تمکین کامل واجب میشود در صورتی نفقه بر مرد واجب است که زن در برابر مرد تمکین کامل داشته باشد؛ به گونهای که مرد هر موقع اراده کند بتواند از همسر خود بهره ببرد؛ بنابراین در موردی که دختری عقد بسته ولی هنوز به خانه شوهر نرفته و زفاف (عمل دخول یا رابطه کامل جنسی) انجام نگرفته، نفقه او بر مرد واجب نیست؛ زیرا تمکین کامل صورت نگرفته است. این نظریه طرفداران بیشتری میان فقها دارد.
به نظر آیات عظام خامنه ای صافی گلپایگانی مکارم شیرازی و نوری همدانی: اگر زن در دوران عقد تمکین داشته باشد، نفقه او بر شوهر واجب است. به نظر آیت الله وحید خراسانی «خیر در این فرض که عقد دائم شرعی بین دختر و پسر واقع شده اما هنوز دختر به خانه شوهر نرفته است، نفقه برعهده شوهر نیست». به نظر آیت الله سیستانی: «اگر در شهری که زندگی میکنند، متعارف این است که نفقه دختر را خانواده اش میدهد، برعهده شوهر چیزی نیست. در غیر این صورت پرداخت نفقه وظیفه شوهر است».
مرحوم آیت الله خویی در این زمینه می فرماید: «در زمانی که میان عقد و زفاف فاصله میشود نفقه زوجه بر شوهر واجب نیست و ارتکاز عرفی قرینهای است بر اسقاط نفقه در این مدت .
اما اگر پذیرفتیم که تمکین شرط نفقه است و زن حاضر باشد به خانه شوهر برود و به او تمکین کند، پرداخت نفقه واجب و در غیر این صورت حق نفقه او ساقط میشود. حضرت امام قائل به این نظر است و مانع نفقه را نشوز میداند به دلیل وجود این اختلاف نظر لازم است هرکسی طبق فتوای مرجع تقلید خود عمل کند.
تبصره: اگر با مطالبه زن مرد نفقه را در این مدت نپردازد طبق فتوای کسانی که میگویند نفقه او بر عهده شوهر (است) زن میتواند در آینده قیمت نفقه پرداخت نشده در این دوران را از شوهر مطالبه کند.
از دیدگاه قانون مدنی زن و شوهر در مدت نامزدی نیز حقوقی تقریباً مشابه با دوران پس از عروسی دارند. مادهٔ ۱۱۰۲ قانون مدنی در این باره اظهار میدارد: «همین که نکاح به طور صحت واقع شد، روابط زوجیت بین دو طرف موجود و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار می شود نکاح در این ماده به معنای عقد ،بوده و با وقوع عقد میان زن و شوهر، حقوق و تکالیف ایشان نسبت به یکدیگر برقرار، و آنان به رعایت آنها ملزم میشوند.
همانگونه که از حقوق زوجین بهره ارث زن و مرد از یکدیگر است و اگر پس از وقوع عقد و پیش از عروسی یکی از زوجین فوت کند دیگری از او ارث میبرد. مهریه و تمکین نیز جزو حقوق زن و شوهر است که به موجب عقد واجب میشود حکم ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی در عقد دائم، نفقه زن به عهده شوهر است مقید به ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی هرگاه زن بدون مانع مورد قبول شرع و قانون از ادای وظایف همسری امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود.